Motywacja i poczucie kompetencji

W treningu młodych zawodników pytanie “jak zmotywować?” jest źle postawione. Lepsze pytanie brzmi: jak nie zepsuć motywacji, która już jest? Zawodnik przychodzi na trening, bo lubi piłkę. Zadaniem trenera jest to zachować.

Trzy potrzeby (teoria samodeterminacji)

Edward Deci i Richard Ryan opisali trzy podstawowe potrzeby psychiczne, których zaspokojenie napędza motywację wewnętrzną i dobre samopoczucie. Badania w sporcie młodzieżowym potwierdzają, że trener wspierający te potrzeby wzmacnia zaangażowanie i rozwój.

Potrzeba	Co znaczy	Jak ją zaspokaja trener
Kompetencja	“potrafię, robię postępy”	zadania na poziomie, na którym zawodnik odnosi sukcesy i się rozwija; informacja zwrotna o postępie
Autonomia	“sam decyduję i wybieram”	cel zamiast instrukcji, wybór drogi, pytania zamiast poleceń
Przynależność	“jestem częścią grupy”	wspólne rytuały, szacunek, brak wyśmiewania, rotacja partnerów

Nasz model wpisuje się w to wprost: cel gry, nie sposób (autonomia), stała budowa i dopasowanie trudności środowiskiem (kompetencja), zasada wzajemnego szacunku i zmiany partnerów (przynależność).

Nagrody, punkty i brawa

Badania od lat 70. (Deci 1971, Lepper, Greene i Nisbett 1973) pokazują, że obiecywana i oczekiwana nagroda za czynność, którą ktoś już lubi, potrafi osłabić późniejszą chęć do niej. Potwierdziła to metaanaliza Deci, Koestnera i Ryana (1999). Nieoczekiwana nagroda i zwykła informacja zwrotna tego efektu nie mają. Większość tych badań dotyczy szkoły, a nie sportu, więc traktujemy je jako mocną wskazówkę, a nie prawo.

Dlatego w tekstach mówionych do zawodników (edukacja u Skrzata, wprowadzenie u Żaka) nie obiecujemy brawa, punktów ani nagród (“kto minie rywala, dostanie…”). Dodatkowy powód praktyczny: zawodnicy rozumieją obietnicę dosłownie i zaczynają jej pilnować, a nie grać. Liczenie i rywalizacja w grze (kto zdobył strefę więcej razy) to co innego: to część zadania, a nie zewnętrzna nagroda za zaangażowanie.

Jak chwalić

Chwal proces i próbę, nie osobę. “Podobało mi się, że próbowałeś minąć rywala mimo że był blisko” wzmacnia odwagę. “Jesteś najlepszy” uczy, że wartość zależy od wyniku.
Pierwsze badania Muellera i Dweck (1998, uczniowie klas piątych) pokazały, że pochwała inteligencji obniżała chęć podejmowania trudnych zadań w porównaniu z pochwałą wysiłku. To badania na starszych dzieciach, ale kierunek jest zgodny z praktyką trenerską.
Konkretnie i krótko. “Piłka blisko stopy, dobrze” jest lepsze niż “super”.
Nie chwal zawsze. Pochwała, która pada po każdej akcji, przestaje znaczyć cokolwiek.

Postawa rozwojowa: co wiemy, a czego nie

Carol Dweck opisała, że wiara w to, że zdolności można rozwijać (“postawa rozwojowa”), sprzyja wytrwałości. Późniejsze metaanalizy (Sisk i in., 2018) pokazały, że efekty są skromniejsze, niż głosi popularyzacja, i zależą od wielu czynników. Traktujemy więc postawę rozwojową jako sensowny kierunek komunikacji (“jeszcze Ci nie wychodzi”), a nie jako gwarancję.

Co to znaczy dla trenera

Zaproś zawodnika do obserwacji siebie: “Po treningu sam powiesz, co Ci wychodzi”.
Chwal próby i odwagę, ale bez obietnicy nagrody z góry.
Dbaj o to, by każdy zawodnik miał w treningu kilka sukcesów (poziom zadania!) i kilka prób poza swoim komfortem.
Nie porównuj zawodników do siebie nawzajem. Porównuj działania (“podanie czy drybling”), nie ludzi.

Podstawa

E. Deci, R. Ryan, The “what” and “why” of goal pursuits, Psychological Inquiry, 2000; portal teorii samodeterminacji.
E. Deci, 1971; M. Lepper, D. Greene, R. Nisbett, 1973; E. Deci, R. Koestner, R. Ryan, Psychological Bulletin, 1999.
C. Mueller, C. Dweck, Journal of Personality and Social Psychology, 1998.
B. Sisk i in., Psychological Science, 2018 (metaanaliza interwencji “growth mindset”).

Rozwiń temat

Czytaj: R. Ryan, E. Deci, Self-Determination Theory (2017, Guilford), pełne ujęcie teorii; wstęp i artykuły: selfdeterminationtheory.org.
Czytaj: A. Kohn, Punished by Rewards (1993), popularna, krytyczna o nagrodach (czytaj z dystansem, autor argumentuje jednostronnie).
Czytaj: E. Deci, R. Koestner, R. Ryan (1999) (abstrakt), z uwagą, że wnioski były przedmiotem sporu (Cameron i Pierce), a autorzy odpowiedzieli komentarzem.
Czytaj: C. Dweck, Mindset (2006), popularna; do tego Sisk i in. (2018) (abstrakt) jako korekta oczekiwań.
Szukaj haseł: “overjustification effect”, “need-supportive coaching”, “process praise vs person praise”.
Powiązane: Informacja zwrotna i chwalenie, Rola i styl trenera.
(Zanim zacytujesz badanie publicznie, sprawdź dane w oryginale. Pełne dane źródeł: Źródła.)